Een eigen leerlijn is dat zinvol   Blog Drs. B. Sanders

Dit was een vraag die mij gesteld werd door een leerkracht. De vraag betrof een leerling met een flinke spellingachterstand. Een dyslexie of/ en een TOS… dit was (nog)niet duidelijk. Deze leerling kreeg een eigen leerlijn. Wat vond ik daarvan, dat was de vraag. Tja, wat heb ik er van te vinden. Ik ken de leerling niet, de situatie niet, ik ken de mogelijkheden niet, de problematiek niet. Wel heb ik een mening over het toepassen van een eigen leerlijn vanuit mijn ervaringen in de praktijk die ik heb opgedaan als IB-er.

Protocol m.b.t. eigen leerlijn 

Veel scholen hebben een protocol m.b.t. het geven van een eigen leerlijn. In deze protocollen die op het internet te vinden zijn lees ik er onder meer de volgende geformuleerde procedures waar een leerlijn aan moet voldoen: "Heb hoge verwachtingen van de leerling, zorg voor uitdaging en denk aan de motivatie". Goed bedoeld. Toch vraag ik mij af of deze procedures samengaan met een eigen leerlijn. Er staat ook dat een eigen leerlijn geldt voor leerlingen vanaf 7 à 8 jaar en dat er minimaal een achterstand van meer dan anderhalf jaar moet zijn. Is dan 7 à 8 jaar niet erg jong? Is er dan al geen winst meer te behalen met de methodieken van de klas en het eigen leerjaar? 

Consequenties van een eigen leerlijn op de lange termijn

Een eigen leerlijn is vanuit mijn opinion in veel situaties niet per definitie de juiste oplossing. Heeft deze leerling al voldoende extra ondersteuning aangeboden gekregen? Wat zijn de consequenties van een eigen leerlijn op de lange termijn? Wat geven wij deze kinderen mee naar het VO of is een goede overstap naar het VO al opgegeven? Komt het kind dan niet juist op een VO niveau wat mogelijk niet bij zijn cognitieve mogelijkheden past?

Wat zijn de doelen van ons onderwijs naast de didactische doelen?

Doelen als het welbevinden op school en het sociaal - emotioneel welbevinden moeten een uitgangspunt zijn binnen ons onderwijs. Een kind moet kunnen bouwen op een positief zelfbeeld. Wanneer er besloten wordt een eigen leerlijn aan te bieden is dat een wel overdacht besluit en gaat men niet over 1 nacht ijs. Heeft men naast de voordelen die men ziet ook de mogelijke gevolgen en nadelen zijn van een eigen leerlijn op papier? Weet met wat de consequenties zijn van een eigen leerlijn op de lange termijn?

• De doelen van leerjaar 7 en 8 worden niet gehaald.
• De kinderen komen steeds meer in een uitzonderingspositie , zij doen niet mee aan de groepsinstructie en aan de verwerking.
• De aangepaste cijfers op het rapport zijn voor deze leerlingen vaak geen 'echte' cijfers. Zij voelen zich dom.
• De achterstand wordt alleen maar groter.
• De motivatie voor school en leren verdwijnt.
• Er is vaak geen tijd voor de extra instructie die het kind ook met een eigen leerlijn nodig heeft en het wordt een verwerking van werkbladen.
• Veel van het werk moet vaak thuis geoefend worden, terwijl het al zo frustrerend is.
• Werkbladen van een eigen leerlijn bieden vaak een totaal andere uitleg om het 'makkelijker' te maken, maar het is verwarrender voor deze leerlingen. Er is behoefte aan 1 heldere concrete strategie bij de aanpak van taken.
• Veel kinderen met een eigen leerlijn willen niet meer naar school en ervaren school als niet leuk.

Het is voor elk kind uiteindelijk beter om met de eigen groep mee te doen, met de juiste aandacht en hulp

Tijdig signaleren en ingrijpen is belangrijk. Wat ik mij afvraag is of wij niet eerst in groep 2 goed moeten kijken naar de (in dit geval) de leesvoorwaarden. Dan heb ik het niet over de (verplichte) letterkennis die nu al van kleuters gevraagd wordt. Misschien dat het aanleren van die verplichte letters in groep 2 juist voor veel problemen zorgt. In groep 2 is er vooral uitgebreide aandacht nodig voor het fonologisch bewustzijn en aandacht voor de auditieve vaardigheden en dit alles op een eigen tempo en eigen ontwikkelingsniveau.
Voor het voorkomen van problemen met lezen en spelling zoals bij deze leerling is mijn advies werk aan het taalbewustzijn:

- Woordbewustzijn: reus is kleiner dan kabouter , voor elk woord in een zin een blokje neerleggen.
- Fonologisch bewustzijn: dit wordt geoefend in groep 1 en 2: zon zit ook in zonnebloem, klankonderscheid, auditieve discriminatie, auditief geheugen, lange woorden verdelen in lettergrepen en rijmen.
- Fonemisch bewustzijn: Raam begint met mijn letter, woorden opdelen in letters. Auditieve synthese en analyse van klanken in een woord. Manipuleren van klanken.

Maatregelen die genomen moeten worden als het niet lukt 

Wanneer ondanks alle extra aandacht en hulp er toch een achterstand ontstaat en de leerstof te moeilijk blijkt, is het voor elk kind uiteindelijk toch beter en wenselijk om met de eigen groep mee te doen. Met de juiste aandacht en hulp. Uiteraard is het bij zwakke prestaties op dit gebied in groep 2 wenselijk om een uitgebreide logopedische screening aan te vragen. Daarnaast is het bij zorgen in groep 2 met betrekking tot de leesvoorwaarden zeker verstandig om ondersteuning met Bouw aan te bieden.

  • Pre-teaching zorgt voor kennis van de leerstof vooraf, het kind heeft dan de instructie al in een kleine groep of in een 1 op 1 situatie gehad. Dit geeft succeservaringen in de klas.
  • Een instructietafel is een must in een klas met zorgleerlingen. Herhaalde instructie en aansluiten bij de voorkennis die bij de pre-teaching is aangeboden. Een goede en herhaalde (visueel ondersteunde) instructie is van belang voor de verwerking.
  • Bied korte en concrete instructie. Vraag je af of het kind auditief aangeboden complexe instructie kan verwerken.
  • Bied compenserende middelen zoals strategieën en spiekbriefjes en hulpkaarten.
  • Leg vanaf groep 7 de minimum doelen van het SLO naast de methode en maak concreet wat het kind moet beheersen.
  • Verminder het werk en visualiseer zoveel mogelijk van de instructie en de stappen in de taak.
  • Alles valt en staat met een sterk klassenmanagement.

'Is een eigen leerlijn de goedkoopste oplossing?'

Veel gehoord is de opmerking 'wij hebben geen remedial teaching meer op school, dit is echt de enige oplossing'.

Ongelooflijk eigenlijk dat wij binnen het 'passend onderwijs' geen formatieruimte hebben voor de extra hulp voor zorgleerlingen. Er is geen ruimte voor formatie die gericht is op de extra hulp. Wel worden de klassen groter, krijgen leerkrachten het drukker met alle administratie en ontwikkelingsperspectiefplannen. 

Is dan de eigen leerlijn gewoon de goedkoopste oplossing? Is het de meest voor de hand liggende oplossing? Een leerlijn van werkbladen waar leerlingen vaak zelf(standig) aan moeten werken? Een computerprogramma rekenen of taal dat de opdrachten meteen nakijkt? Wat is dan de meerwaarde? Wordt er nog voldoende directe instructie geboden? Wordt de voorkennis voldoende aangewakkerd? Een eigen leerlijn is in mijn opinie vaak de oplossing waar ze juist een grotere achterstand mee ontwikkelen en geen eerlijke start krijgen in het VO.

Elke school zou formatieruimte moeten hebben voor een RT-er. Niet voor de pleister op de wond, maar om de leerlingen met pre-teaching een succeservaring te bieden en mogelijk extra uitleg aan een instructietafel. Een instructietafel hoort in de klas, zonder twijfel. Het betreft een stuk klassenmanagement en biedt juist aan deze kinderen zoveel meer dan een eigen leerlijn zou bieden.

Een eigen leerlijn bij erg jonge kinderen zou alleen bij zeer hoge uitzondering het geval moeten zijn

Het is wenselijk dat er op elke school duidelijk in het schoolplan omschreven staat welke leerlingen voor een eigen leerlijn in aanmerking komen. Een eigen leerlijn bij erg jonge kinderen zou alleen bij zeer hoge uitzondering het geval moeten zijn. Ook bij kinderen in de bovenbouw moet de volgende vraag centraal blijven staan: is er geen winst meer te behalen met de methodieken van de klas en het eigen leerjaar? Maar ook de vraag: "is het kind hier echt bij gebaat, ook op sociaal emotioneel gebied?" Willen wij het welbevinden van een leerling op de eerste plaats houden en willen wij dat er schoolmotivatie blijft ook na groep 8, dan moeten wij ons op school zeker bewust zijn van de kwetsbaarheid van kinderen en de schade die goed bedoelde oplossingen kunnen opleveren.

Remedial teaching terug op school

De RT-er terug in de school zou een zeer wenselijke oplossing zijn binnen passendonderwijs en dan gericht op de pre-teaching en de hulpvraag van het kind. Er zou veel mee gewonnen worden! Succeservaringen zijn de basis voor schoolmotivatie en het sociaal en emotioneel welbevinden van het kind. Ook de leerling die uiteindelijk toch gebaat is bij een eigen leerlijn zou dan de gewenste instructie krijgen op zijn of haar niveau. In het artikel ‘Begrijp je het wel’, een onderzoek naar leerlingen met een eigen leerlijn m.b.t.
het vak begrijpend lezen staat omschreven welke leerlingen er volgens hen in aanmerking komen voor een eigen leerlijn en in dit geval voor begrijpend lezen. Dit zou een mooi uitgangspunt kunnen zijn voor in een schoolplan, om zo te waarborgen dat er bij elke leerling in een ontwikkelingsperspectiefplan (OPP) duidelijk wordt omschreven waarom er voor een eigen leerlijn wordt gekozen en wat de einddoelen zijn. Het is uiteraard wenselijk dat dit met ouders wordt besproken en dat ouders en school het goed onderbouwde document ondertekenen. 

Welke leerlingen komen in aanmerking voor het ontwikkelingsperspectiefplan (OPP)? 

Leerlingen die de einddoelen van de leerlijnen van groep acht niet halen komen in aanmerking voor een ontwikkelingsperspectief. Zij zullen maximaal de einddoelen van groep zes halen en volgen een ander lesaanbod dan de groep (Struiksma, 2011). De inspectie (Inspectie van het Onderwijs, 2011) stelt een OPP voor deze leerlingen verplicht. De volgende leerlingen kunnen in aanmerking komen voor een OPP: (C.M. Helfrich, 2012)

-leerlingen met een speciaal onderwijs (SO) of speciaal basisonderwijs (SBO) indicatie
-rugzakleerlingen of leerlingen met een leerlinggebonden financiering
-leerlingen met een verwachte uitstroom naar het praktijk of voortgezet speciaal onderwijs
-leerlingen met cognitieve of sociaal emotionele belemmeringen op een of meerdere van de vakgebieden rekenen en wiskunde, technisch lezen of begrijpend lezen. Dit zijn leerlingen die naar verwachting uit zullen stromen naar het (LWOO) leerwegondersteunend onderwijs.

Zoek naar mogelijkheden voor extra begeleiding 

In deze periode van tekorten in het onderwijs zal er nauwelijks sprake zijn voor ruimte voor een remedial teacher of klassenassistent. Maar zijn er geen extra mensen op school die deze pre-teaching kunnen verzorgen? Kijk dan of er ouders zijn, stagiaires of misschien studenten die deze hulp kunnen bieden. Veel scholen hebben kinderen die extra begeleiding krijgen vanuit een arrangement, mogelijk kan de leerling hierin meedraaien. Zoek naar mogelijkheden!

Deel via:     

Lees ook de andere blogs van Bernadette Sanders 

Drs. Bernadette Sanders is orthopedagoog en eigenaar van Smartonderwijs. Auteur van het boek 'Taalontwikkelingsstoornissen (TOS) in de klas, praktische adviezen en tips'. Smartonderwijs biedt inspirerende lezingen en workshops aan scholen, opleidingen en instellingen met betrekking tot het gedrag en de hulpvraag van de leerling. 

Lees ook